Làng Cheng Tong

Trong tiếng Ca Dong, "Cheng Tong" có nghĩa gần với "nơi đất tốt" — không chỉ là đất màu mỡ theo nghĩa nông nghiệp, mà là nơi đất linh thiêng, nơi tổ tiên chọn để định cư vì một lý do mà người hiện đại cần một lúc mới hiểu được.

Khi bạn đứng ở Cheng Tong và nhìn xung quanh, bạn thấy ngay tại sao người xưa chọn vị trí này. Làng nằm ở một cao nguyên nhỏ được bảo vệ ba mặt bởi sườn núi, mặt còn lại mở ra thung lũng dẫn xuống vùng thấp hơn — vừa có thể nhìn ra xa để phòng thủ, vừa có gió mát lưu thông, vừa gần nguồn nước nhưng không nằm trong vùng ngập lũ. Đó là bài toán quy hoạch mà không cần bản vẽ hay phần mềm mô phỏng — chỉ cần người hiểu đất hiểu rừng.

Không ai biết chính xác làng được lập ra từ bao giờ. Già làng nói rằng ông được bố kể, bố được ông nội kể, và cứ ngược dần lên đến một điểm không còn ai nhớ tên người đầu tiên đặt chân — chỉ biết đó là thời "trước khi người Kinh vào vùng này." Dựa theo những gì còn lại — nhà gươl, bộ cồng chiêng, và cách tổ chức xã hội — các nhà nghiên cứu dân tộc học ước tính làng đã tồn tại ít nhất vài trăm năm.

Khi bạn bước vào làng Cheng Tong, cảm giác đầu tiên không phải ấn tượng về quy mô hay vẻ đẹp hoành tráng. Làng nhỏ — chỉ vài chục gia đình. Nhưng có một thứ không khí mà mình không biết gọi là gì: như thể nơi này đã tồn tại lâu đến mức không gian xung quanh nó đã quen với sự hiện diện của con người, và đón nhận bạn theo cách đó — không lạ lẫm, không dè dặt, chỉ là cái không khí của một nơi đã quen có người.

Ở trung tâm làng Cheng Tong, nhà gươl đứng như một điểm neo giữ cho toàn bộ cộng đồng. Đây không phải chỉ là ngôi nhà lớn nhất làng về kích thước — đây là trung tâm tinh thần, nơi họp làng, nơi xử kiện, nơi diễn ra các nghi lễ lớn nhất của năm, và là nơi khách lạ được mời ngồi xuống lần đầu tiên khi đến thăm.

Điều đầu tiên mình hỏi khi nhìn thấy nhà gươl là: "Không có đinh ở đâu cả?" Đúng vậy — toàn bộ kết cấu của nhà gươl Cheng Tong được giữ lại với nhau bằng cách buộc bằng mây rừng và dây rừng, và bằng kỹ thuật lắp ghép gỗ theo hình dạng khóa chặt vào nhau khi chịu tải. Không một cái đinh nào, không một con vít nào. Công nghệ gỗ đó được người Ca Dong gọi là "gỗ tự giữ nhau" — khi mái nhà nặng xuống, toàn bộ kết cấu càng xiết chặt hơn thay vì bung ra.

Sàn nhà gươl làm bằng gỗ rừng già, bề mặt nhẵn bóng qua nhiều thế hệ ngồi và đi lại. Khi bạn ngồi xuống sàn đó, bạn ngồi trên cùng mặt gỗ mà bao nhiêu thế hệ người Ca Dong đã ngồi để quyết định những chuyện quan trọng của làng — tranh chấp đất, hôn nhân, tang lễ, lễ hội. Thứ gỗ đó đã hấp thụ tất cả những câu chuyện đó, và có lẽ đó là lý do nó có màu nâu trầm và hơi ấm kỳ lạ khi chạm tay vào.

Cột chính của nhà gươl được chọn từ cây rừng có đường kính ít nhất bằng vòng tay một người lớn. Người Ca Dong không chặt cây ngẫu nhiên cho công trình này — họ tìm cây theo đúng tiêu chí về tuổi, về hướng cây mọc, và theo lời khuyên của già làng, đôi khi là theo những điềm báo trong giấc mơ của trưởng làng. Đó là sự kết hợp giữa kỹ thuật và tâm linh mà không có tài liệu nào ghi đủ.

Bộ cồng chiêng của làng Cheng Tong được cất giữ trong nhà gươl, bọc trong vải thổ cẩm, chỉ lấy ra vào những dịp quan trọng. Lần đầu tiên mình nghe cồng chiêng Ca Dong được đánh ở đây — không phải biểu diễn du lịch, mà trong một buổi tối lễ hội làng mà mình may mắn có mặt — mình không nói được gì trong khoảng 15 phút sau đó.

Âm thanh của cồng chiêng Ca Dong không giống bất kỳ thứ nhạc cụ nào bạn biết. Mỗi chiêng có một âm riêng, và bộ chiêng đầy đủ của Cheng Tong gồm nhiều chiếc đánh cùng nhau tạo thành một dàn âm thanh mà không thể ghi âm lại đúng hoàn toàn — âm thanh cộng hưởng với không gian, với vách núi, với mặt đất. Tiếng chiêng ở đây nghe bằng cả cơ thể, không chỉ bằng tai.

Người biết đánh cồng chiêng đúng cách ở Cheng Tong ngày càng ít. Kỹ thuật đánh không được dạy theo giáo trình — người trẻ học bằng cách đứng cạnh người lớn, quan sát, và thử. Có những bài chiêng chỉ đánh trong đám ma, có bài chỉ đánh trong lễ mừng lúa mới, có bài chỉ đánh khi chào đón khách quý. Người biết đánh đúng bài đúng lúc là người giữ ký ức âm thanh của cả cộng đồng.

Mình đã được già làng cho phép chạm tay vào một chiếc chiêng. Bề mặt kim loại lạnh và hơi thô, không láng bóng như đồ trang trí. Khi gõ nhẹ vào mép chiêng bằng ngón tay, âm vang kéo dài lâu hơn mình tưởng — còn rung khi mình tưởng nó đã ngừng. Một người Ca Dong đứng cạnh nhìn mình và cười: "Chiêng còn nhớ tất cả những lần đã đánh." Mình không biết câu đó có nghĩa gì theo nghĩa vật lý — nhưng nó đúng theo nghĩa nào đó mình cảm thấy được.

Ở Cheng Tong có một người đàn ông lớn tuổi mà mọi người trong làng gọi là "thầy thuốc" — không phải theo nghĩa bác sĩ hiện đại, mà theo nghĩa người nắm giữ tri thức y học truyền thống của cộng đồng. Ông biết hàng trăm loại cây thuốc, biết cách kết hợp chúng, biết mùa nào hái lá, mùa nào hái rễ, lúc nào dùng tươi, lúc nào phơi khô.

Mình được hướng dẫn viên giới thiệu và được ông dẫn đi một đoạn vào rừng gần làng — không phải rừng sâu, chỉ là mép rừng cách làng khoảng 200 mét. Trong khoảng không gian đó, ông chỉ cho mình hơn chục loại cây và mô tả công dụng của từng cây: cây này sắc uống hạ sốt, cây kia giã đắp vết thương, loại này nấu nước tắm trị ngoài da, loại kia dùng cho phụ nữ sau sinh. Không có sách, không có ghi chú — tất cả trong đầu ông.

Điều khiến mình không khỏi lo là thứ tri thức đó đang đứng trước nguy cơ biến mất. Không phải vì người Ca Dong không muốn giữ — mà vì người trẻ ít người muốn học. Học y học truyền thống mất nhiều năm, đòi hỏi thời gian đi rừng và kiên nhẫn tiếp thu từng cây một. Trong khi đó, điện thoại thông minh và cơ hội làm việc dưới thành phố thu hút người trẻ theo hướng khác.

Đến Cheng Tong và gặp thầy thuốc làng là một trải nghiệm mình không thể đặt tên. Không phải "xem biểu diễn văn hóa", không phải "tham quan làng nghề". Đó là một buổi gặp gỡ với người nắm giữ kiến thức mà không có bản sao lưu, không có phiên bản số hóa, và có thể một ngày nào đó sẽ không còn người tiếp nối. Nhận thức đó tạo ra một cảm giác vừa trân trọng vừa tiếc nuối rất khó diễn tả.

Khi bạn uống rượu cần ở Cheng Tong, bạn không chỉ uống rượu. Bạn uống kết quả của một công thức ủ men mà mỗi gia đình giữ riêng — và "riêng" theo nghĩa thật sự, không phải bí quyết thương mại. Trong cùng một bản, hai nhà hàng xóm ủ rượu cần khác nhau về vị, về độ, về hương vì men lá của họ lấy từ những cây khác nhau trong rừng theo cách mà mỗi người học từ mẹ mình.

Rượu cần Ca Dong ủ từ gạo nếp rẫy — loại gạo trồng trên sườn dốc không phân bón — cùng với men làm từ lá cây rừng, vỏ cây và một số nguyên liệu khác mà mỗi nhà giữ bí quyết riêng. Hỗn hợp đó được cho vào ché đất nung, nút kín và để ủ từ vài tuần đến vài tháng tùy mục đích. Ché để thật lâu dùng cho dịp lễ lớn. Ché ủ nhanh hơn dùng để đón khách thường ngày.

Cách uống rượu cần không giống bất kỳ loại rượu nào khác: bạn dùng ống trúc dài, cắm vào miệng ché, uống trực tiếp trong khi người rót thêm nước vào ché liên tục để giữ mực rượu. Uống theo lượt — một người uống cho đến khi hết phần của mình theo thời gian quy định, rồi đến người tiếp theo. Cách uống này không chỉ là thủ tục — đó là cách để mọi người cùng chia sẻ từ một nguồn, cùng một nhịp, như một hành động gắn kết.

Lần đầu mình uống rượu cần ở Cheng Tong, vị rất khác những gì mình đã thử ở nơi khác — ít ngọt hơn, phức tạp hơn, có cái gì đó hơi chua và hơi đắng nhẹ từ men lá. Không phải rượu ngon theo nghĩa thông thường, mà ngon theo nghĩa nó mang theo câu chuyện của mình. Và khi bạn uống trong nhà gươl, quanh bếp lửa, cùng những người Ca Dong đang nói chuyện về những chuyện của làng — không có rượu nhà hàng nào thay thế được.

Ở nhiều nơi, nghề thủ công truyền thống đã trở thành "nghề cho khách du lịch xem" — người ta ngồi đan nhưng sản phẩm không còn được dùng thật, chỉ để bán như đồ lưu niệm. Ở Cheng Tong, đan lát vẫn còn là nghề thật: gùi mang lúa, nơm đánh cá, rổ rá đựng thức ăn — tất cả vẫn được làm và dùng hàng ngày.

Đàn ông Ca Dong ở Cheng Tong đan. Không phải công việc của phụ nữ như ở nhiều dân tộc khác — đây là việc của đàn ông, thường làm vào những buổi chiều tối hoặc mùa nông nhàn. Mình gặp một người đàn ông trung niên đang ngồi trước hiên nhà, chân duỗi thẳng, hai tay thoăn thoắt đan một cái gùi bằng nan tre vót mỏng. Ông không nhìn tay khi đan — mắt nhìn đâu đó ra xa, miệng nói chuyện với mình qua phiên dịch, tay vẫn chạy đều như máy.

Nguyên liệu lấy từ rừng: tre nứa chặt theo mùa, ngâm nước để mềm, chẻ thành nan theo chiều dài cần thiết, vót mỏng bằng dao. Chỉ bước chuẩn bị nguyên liệu đã mất vài ngày trước khi bắt đầu đan. Không có keo, không có công nghệ xử lý hóa chất — sản phẩm hoàn toàn từ tre và sức người.

Nếu bạn muốn thử đan, hướng dẫn viên có thể xin phép để bạn ngồi cạnh và học một đoạn ngắn. Đan một ô vuông cơ bản không khó, nhưng duy trì độ đều và sức căng đúng trong suốt buổi — đó là thứ mà người mới chỉ học được sau nhiều lần thử. Cái gùi mà mình được làm vài ô thử — người đàn ông đó hoàn thành trong nửa buổi chiều. Mình cần cả buổi chỉ cho mấy chục ô đầu tiên.

Cheng Tong là điểm đến xa nhất và đòi hỏi nhiều nhất trong số các tour từ Mây Takpo. Mình nói thật điều này không phải để nản lòng bạn — mà để bạn chuẩn bị đúng và đến được với trải nghiệm trọn vẹn nhất.

Lịch trình cụ thể

Xuất phát từ Mây Takpo sớm — lý tưởng là 6 giờ sáng. Đường đến Cheng Tong có thể chia làm hai đoạn: đoạn đầu khoảng 1 tiếng đi bộ theo đường mòn rừng đến điểm có thể đi xe máy; đoạn xe máy khoảng 30 phút theo đường đất núi; và đoạn cuối khoảng 1,5 tiếng đi bộ vào sâu trong rừng đến làng. Tổng thời gian đi khoảng 3 đến 4 tiếng tùy nhóm.

Cần mang gì

• Giày leo núi đế bám — đường đất ẩm và có đoạn dốc
• Nước uống ít nhất 2 lít mỗi người
• Đồ ăn nhẹ cho đường đi — ở làng có ăn cơm bản nhưng không có quán mua thêm
• Áo khoác hoặc áo gió — buổi sáng và tối lạnh, đặc biệt trong rừng
• Thuốc chống côn trùng — rừng rậm có muỗi và một số loài côn trùng khác

Đặt trước qua Mây Takpo

Bắt buộc phải đặt trước — mình cần liên lạc với gia đình Ca Dong ở Cheng Tong để họ chuẩn bị đón tiếp, xin phép già làng, và sắp xếp hướng dẫn viên phù hợp. Không thể đến đột xuất mà không thông báo — đó vừa là điều kiện thực tế vừa là cách ứng xử đúng với cộng đồng địa phương.

Nếu bạn muốn ngủ lại ở Cheng Tong — điều mình rất khuyến khích để có trải nghiệm đầy đủ — cần báo trước ít nhất 3 ngày để chuẩn bị chỗ ngủ và thức ăn cho đủ ngày.

Trong hệ thống nghi lễ vòng đời của người Ca Dong, Lễ Bỏ Mả là nghi lễ lớn nhất và thiêng liêng nhất. Không phải lễ tang — đó là nghi lễ kết thúc giai đoạn tang chế, thường diễn ra từ 1 đến 3 năm sau khi người thân qua đời, khi gia đình đã tích lũy đủ điều kiện vật chất để tổ chức đúng mức và khi thời điểm được già làng và thầy cúng chọn là phù hợp.

Ý nghĩa của Lễ Bỏ Mả, như mình hiểu được qua những cuộc trò chuyện ở Cheng Tong, là để "tiễn người đã mất đi thật sự" — không phải tiễn thể xác (điều đó đã làm lúc chôn cất), mà tiễn linh hồn, giải phóng người sống khỏi giai đoạn tang chế, và đóng lại một chương để cả cộng đồng có thể tiếp tục. Đó là lễ của sự buông bỏ, theo nghĩa đẹp nhất của từ này.

Lễ kéo dài từ 3 đến 7 ngày, tùy điều kiện gia đình và tầm quan trọng của người đã mất. Trong những ngày đó, làng tụ tập: cồng chiêng đánh từ sáng đến khuya, thức ăn và rượu cần được chuẩn bị và chia sẻ cho toàn bộ người tham dự, vũ điệu nghi lễ được biểu diễn bởi những người đã được chọn và chuẩn bị trước. Đây không phải biểu diễn — đây là thực hành tâm linh, mỗi hành động trong lễ đều có ý nghĩa cụ thể trong thế giới quan của người Ca Dong.

Khách du lịch có thể tham dự Lễ Bỏ Mả nếu được già làng và gia đình chủ lễ cho phép — và điều đó hoàn toàn có thể nếu bạn đến qua Mây Takpo với sự giới thiệu và liên hệ trước. Tham dự có nghĩa là quan sát và tôn trọng — không chụp ảnh tùy tiện, không chen vào phần lễ dành cho người trong cộng đồng, không hỏi những câu hỏi chen ngang nghi lễ. Đến như một người khách lặng lẽ và biết ơn vì được chứng kiến.