Lần đầu tiên mình nhìn thấy hệ thống dẫn nước bằng ống tre của người Ca Dong ở Tu Nấc, mình nghĩ đó là trang trí. Những ống tre đục rỗng bên trong, nối tiếp nhau bằng những khớp nối đơn giản, chạy men theo sườn đồi từ nguồn suối trên cao xuống tận giữa làng — trông có vẻ đơn giản đến mức khó tin rằng nó thật sự hoạt động.
Nhưng nó hoạt động. Và không chỉ hoạt động — nó hoạt động không cần bơm, không cần điện, không cần bất kỳ thiết bị nào ngoài tre và trọng lực. Nước chảy từ nguồn suối tự nhiên trên độ cao khoảng 80 mét so với làng, theo những ống tre được đặt nghiêng ở góc chính xác đủ để nước chảy đều không quá nhanh, không quá chậm. Áp suất nước điều chỉnh bằng cách thay đổi đường kính ống ở những đoạn khác nhau.
Người Ca Dong không gọi đây là "kỹ thuật thủy lực" — họ chỉ gọi là "cách dẫn nước về làng." Nhưng kiến thức đằng sau cái cách đó được tích lũy qua nhiều thế hệ, truyền từ cha sang con trong quá trình làm cùng nhau, không qua sách vở. Ai sửa khi ống bị hỏng, ai thay khi tre mục, ai biết đoạn nào cần điều chỉnh khi nguồn nước thay đổi theo mùa — tất cả đều nằm trong trí nhớ của vài người trong làng.
Điều khiến mình ấn tượng nhất không phải kỹ thuật — mà là tính bền vững. Hệ thống này không xả thải, không phụ thuộc hóa chất, không tiêu thụ năng lượng, và nguyên liệu chính (tre) mọc lại trong vài năm. Đó là thứ mà những kỹ sư môi trường hiện đại đang cố gắng thiết kế lại từ đầu, còn người Ca Dong ở Tu Nấc đã sử dụng từ bao đời nay.